Looking at the work of Gellner, namely “Nations and Nationalism”, we see the idea which can be considered as complemantary to Hobsbawm’s.

            Gellner mentions the same thing that Hobsbawm does about nationalism: “… nationalism emerges only in milieux in which the existence of the state is already very much taken for granted.”[1] According to this statement we can make our explanation that, without a state it cannot be possible to talk about the “nationalist sentiment”. Here, the question appears as, if the existence of state is important for the emergence of nationalism which force or forces did affect the emergence of the state? For us, the important point of Gellner’s work is the explanation of this question.

            Before the Industrial Revolution, at the age of agrarian societies, people were living as small groups. As Gellner insists that, there were “cultural differentiation rather than on homogeneity”[2]. For state, there was no need to construct a cultural homogeneity among its subject members; state was there to collect taxes and maintaining the peace. These small groups adopted an inward oriented lives and had little communication with other small groups, usually for trade purposes. At that time clerisy was the sole agent who wanted to create a sort of commonality in terms of cultural forms among its members to serve the unification purpose in the face of the state.

            With the transition period from the agrarian society to the industiralized one, we observe the occurance of migration

of masses from farms to factories; from rural areas to urban areas. Here, in big cities, people met from the different parts of the country under the same big roof and began to work. This new working environment gave birth to content-free dialogues among workers. As a simple example we can say that a supervisor felt for the first time that he needed a common language to explain his workers how to operate a specific kind of machine which indeed cuts woods. As a result of this situation the “central dominant authority [which] co-exists with semi-autonomous local units”[3] began to leave its place to a much more centralized authority.

            “Industrial society is the only society ever to live by and rely on sustained and perpetual growth, on an expected and continuous improvement. Not surprisingly, it was the first society to invent the concept and ideal of progress, of continuous improvement.”[4] Gellner uses the concept of “division of labor” of Adam Smith. Smith insisted that high productivity “requires a complex and refined division of labor.”[5] Since the industrial society have a larger population which is also needed for this complex division of labor, it brings what it requires within it. Comparing with the agricultural one, industrial society needs a common language among its members not only for their communication but also for the mobilization of labors and specialization of them.

            In an agricultural society, sub-communities were responsible for the reproduction of jobs. It means that, they showed to new generations how to conduct a specific job. As a result of this, a person became the responsible of one specific task since it took almost a whole life of this person to be specialized on it. However, with the transition period from that time to an industrialized one, generic education gained importance within the modern society. This generic education is so important within the context of sustainable and perpetual growth because the members of the society should be “mobile, and ready to shift form one activity to another, and must possess that generic training which enables them to follow the manuals and instructions of a new activity or occupation.”[6]. Although this statement mostly relies on the assumption of perfect mobilization of labor and capital, in most cases trained lobor cannot move from one job to another one easily. Ongoing debates still exist in the field of economics; however, this not the right place to discuss them. But, we should mention that Keynes, after 1929’s Great Depression, rejected classicals’ (like Adam Smith and David Ricardo) perfect mobilization theory. He said that market will be in equilibrium not in the case of full employment but lack of full employment. And this statement of J.M. Keynes highlighted that there is no such thing like perfect mobilization of labor. But here, the truth is that, the education that is provided by central authority –state- is a generic education. Except some specialized persons, like professors of specific areas whose job is reproduction of the jobs, no one can be ir-re-placable with someone else. This issue is addressing one of the fundemantal characteristics of capitalist society in which the maximization of profit is the main purpose.

            Gellner’s discussion about the path of nation-building process appears as a natural outcome of all these transformation of production relations which are mentioned above. According to the needs of the industrialized society, first, states were identified with an identified borders, a population who live within these borders and with a ruling government within it. Secondly, the sentiment of nationalism was created with a common language, a common history and a common culture. This commonality was maintained with the rise of a low-culture among the society’s varied low-cultures. During the realization process of this imagination invention of print machine played a very important role.

            One another important point that he talks about in his book is that the unification effect of clerisy. As we state at the beginning of our paper, clerisy tried to maintain some sort of commonality among its members in the face of the power of state. As we all know that, the period that we are talking about was 18th and 19th century at where the power of church was obvious. To play an important role as a ruler and as a result of their aim –becoming a regional power- they used language –Latin- as a tool. In their closed society, they were a separate class, at the top, as the reflection of God on the earth.

            Here, Gellner emphasized something interesting; he said that “It [Islamic society] possessed within itself both a high and low culture… Islam had no church perhaps, but the church it did not have was a broad one.”[7] He made this point to show that although some low-cultures were eliminated during some of them were rose and used as a tool to complete the missing part of the nationalism sentiment. He argued that “pure unitarianism of Islam”[8] and its “trans-ethnic and even trans-political”[9] features made Islam one of the important factor within this context. The answer to the question why nationalism is defined with ethnic or religious frames can be this unique feature of Islam (?).

  

05.11.2009

Pınar ARPACI

    As Hobsbawm mentioned; it is impossible to understand last two centuries of the history without understand the term of “nation” and the vocabulary derived from it. Although the terms such as “nation”, “nationalism”, “national identity” can change according to the context, and the notions which are used to explain them also are fuzzy, the main concern here is to develop an understanding for these concept.
    In the book Nations and Nationalism Since 1780 it is argued that the explanations were made about “why certain groups have become “nations” and others not” according to single criteria such as language or ethnicity or combination of common language, common territory, common history, cultural traits etc. Explanation of Stalin is one of the best known examples:

“A nation is a historically evolved, stable community of language, territory, economic life and physical make-upmanifested in a community of culture.”¹

    Before 1884, the word “nación” simply meant that “the aggregate of the inhabitants of a province, a country of kingdom” and also “a foreigner”.² But now it is given as “a State or political body which organizes a supreme centre of common government” and also “the territory constituted by the state and its individual inhabitants, considered as a whole”.³ The “nação” of the Enciclopédia Bresileira Mérito is “the community of the citizens of a state, living under the same regime or government and having a communion of interests; the collectivity of the inhabitants of a territory with common traditions, aspirations and interests, and subordinated to a central power which takes charge of maintaining the unity of the group”.⁴ Dictionary of Spanish Academy defined it as “the collectivity of persons who have the same ethnic origin and in general, speak the same language and possess a common tradition”.⁵ As we can observe from these different definitions that, until 1884 the link between government and the nation did not exist. And here the question that should be asked is that what happened and such link between these two occured.
    According to those definitions, since most of the states did not share same ethnicity or linguistic structure, they were not homogeneous, as a result, states could not be equated with nations. So we can say that nation has not a territorial meaning as state does because people from different nations “can live together in the same province, even quite a small one”.⁶ As New English Dictionary mentioned in 1908 that the old meaning of nation was the ethnic unit but “recent usage rather stressed “the notion of political unity and independence” ”.⁷ As French phrase highlighted that “one and indivisable”, nation considered as “the body of citizens whose collective sovereignty constituted them a state which was their political expression”. We can support this idea with John Stuart Mill’s thought. He did not define nation by the sentiment of nationality. He also added that the members of a nationality “desire to be under the same government, and desire that it should be the government by themselves or a portion of themselves exclusively”. And sovereign people began to link the nation to a territory. We can say that nations do not make states but other way around. So, as Walter Bagehat mentioned that “nation-making” was the main content of the nineteenth century.
    At that point we need to look at the underlying reason of this “nation-making” process. As Molinari said that the division of the humanity into different nations derives from the economic necessity. As we all know that the Industrial Revolution is the turning point of the history. After the Revolution, with industrialization, role of the state began to increase within the newly created economic system. In other words, nation-states have a specific function in the development of capitalist process. J.B. Say put claimed that “no nation has ever attained a level of wealth without being under a regular government”.⁸ This phrase shows us that here, “nation implied national economy and its systematic fostering by the state, which in the 19th century protectionism”.⁹
    If we look at the chronological order accordingly, we need to examine the mercantalist period. At that time main actors began to appear as states since the main aim was to maximize their wealth. This system can also be called as the “zero-sum” game; because, one nation (Later on, with Adam Smith’s famous book “Wealth of Nations” a critic to this cruel “zero-sum game” appeared. Although he did mention states by saying “nations”; because he actually stressed a defined territory on his way to construct his idea, it was obvious that whatever the name of the new economic system would be, main actors within this system will be the states.) cannot increase its wealth if she imports. So, she needs to export and only import when she needs rawmaterial, as in the case of England for the production of textile products.
    As the economic system of the world was shifting from mercantalism to liberalism and then to neo-liberalism, with the beginning of the era of globalization which reflects the augmentation of the trade relations among countries (especially after the periods of Wold Wars), a modern kind of nationalism emerged. For the definition of this kind of nationalism what is relevant is not race or ethnicity but common belief, as in the case of Great Russia, or common language, as in the example of the unification of Albenia. Although we immediately think about the Hitler’s Germany when we said the race is irrelevant in the determination of nationalism, Hobsbawm argued that “what brought “race” and “nation” even closer was the practice of using both as virtual synonyms, generalizing equally wildly about “racial” / “national” character, as was then the fashion.”.¹⁰
    In the light of the phrase of Massimo d’Azeglio “We have made Italy, now we have to make Italians.”¹¹, one of the important tools that is used by the states to make nations in the process of “nation-making” is language.
During the transition period from agricultural society to an industrial one -with an increase in trade relations among different provinces, different city-states, or states- need for a common language occured. Then, people who did not need such a tool previously need to meet on a common ground to sustain their economic activities. Since the main concern of the states today is to maintain a continuous improvement in their economic figures, the necessity of a common language gave birth to the commonality of the education in the hand of the state authority. As Gellner claimed that this communality is vital to mobilize educated masses for such a continuous growth and improvement.¹² We can also say that, creating a common language does not serve only for an economic purpose but also to create a common culture and a feeling of belonging which explain the term “nationality” that we understand.

1. Joseph Stalin, Marxism and the National and Colonial Questions, pp. 8
2. E.J. Hobsbawm, Nations and Nationalism Since 1780, pp. 14
3. pp.14
4. pp.15
5. pp.15
6. pp.17
7. pp.18
8. pp.28
9. pp.29
10. pp.108
11. pp.44
12. Ernest Gellner, Nations and Nationalism

Terörizmin tanımının nasıl yapılabileceğine dair bir anlaşmaya tam anlamıyla varılamamıştır. Var olan tanımlar “onu gördüğünüzde terörizm olduğunu anlarsınız” dan, kompleks birçok formulasyona kadar çeşitlilik göstermektedir. Bunun sonucu olarak da günümüzde iki yüzden fazla terörizm tanımı ortaya çıkmaktadır.

Peki kişi terörizmi diğer şiddet içerikli hareketlerden nasıl ayırmalı? Bu tanımlama sorununun hem politika hem de işlevsel içerikleri bulunmaktadır. Örneğin, terörizm suç fiili olarak tanımlanırsa o zaman sonucunda hukuk yaptırımlarının uygulanması gerekliliği doğar ve bu, kanıtların toplanmasını ve minimum ölçüde güç kullanımını gerekli kılar. Diğer yandan, eğer tanım bir savaş içeriği ile örtüştürülürse sonucunda alınacak önlemler askeri bir bakış açısını ve sonucunda da maksimum düzeyde güç kullanımını gerekli kılacaktır.

Burada belki de en can sıkıcı nokta ise “terörizm” kelimesinin kendisinin duygusal bir içeriğe sahip olmasıdır. Tıpkı “birinin teröristi bir diğerinin özgürlük savaşçısı olabilir” söyleminde görüldüğü gibi. Sonuç olarak bakıldığında terörizm, genel olarak onu tanımlayanın ideolojik ve politik görüşüne göre tanımını değiştiren bir kavramdır.

Bu açıdan bakıldığında terörizmin tanımını yapabilmek için onun özelliklerinin neler olduğunu anlamaya çalışmak önem kazanır. Bu özellikler şu şekilde sıralanabilir:

Akılsız şiddet değil, bir araç olarak terörizm;
Strateji ve taktikler olarak terörizm;
Bireysel ve kolektif psikolojik süreç formu olarak terörizm;
Politik bir silah olarak terörizm;
Bir savaş formu olarak terörizm;
Bir suç olarak terörizm;
Bir evrim süreci olarak terörizm.

Akılsız şiddet değil, bir araç olarak terörizm

Sri-Lanka, İsrail ya da Irak’taki intihar bombacıları; Rusya’da çocukları öldürmek; Tokyo’daki bir metroda yolcuları zehirlemek ve diğer katliam girişimleri teröristlerin anlaşılmaz, ilkel ya da her ikisi birden olan, rahatsız insanlar oldukları görüşünü dayatmaktadır. Kimi durumlara bağlı olarak bireyin akli dengesi yerinde olmasa dahi birçoğu davranışlarında oldukça rasyoneldir. Faillerin sosyopat ya da deli olarak karakterize edilmesinin nedeni halkın tanık oldukları olayı anlamlandıramamasından ve de haklı görememesinden kaynaklanmaktadır. Halkın bu görüşü teröristlerin yaptıklarının rasyonel olmadığını haklı çıkartmaktadır. Davranışları rasyonel olarak değerlendirmek bir şekilde onları haklı görmek anlamına gelmektedir. Fakat baktığımızda fark etmeye zorlandığımız şey ise teröristlerin “sıradanlığı” dır.

İnsanlar bireysel ya da grup olarak bir eyleme giriştiklerinde büyük bir ideolojiye hizmet eden kolektif bir davranış sergilerler. Bu da bize terörizmin tam anlamıyla amacı olan bir şiddet olduğunu gösterir.

Terörizm, uzun ya da kısa vadeli amaçlara ulaşmak için kullanılan bir araçtır. Amacı olan bu girişimleri anlamak terörizmi anlamak için bize gerekli olan temeli sağlayacaktır. Bu bakış açısı aynı zamanda bize gerekli olan analitik ve objektif bakış açısını da verecektir. O halde söyleyebiliriz ki, terörist aktivitelerde bulunan bireylerin ve grupların çoğu hedeflerine ulaşmak amacındadırlar.

Strateji ve taktikler olarak terörizm

Strateji, bir organizasyonun askeri ya da sivil olabilen, genel ve nihai olan hedefi olarak tanımlanmaktadır. Taktik ise bu stratejik hedefe ulaşmak amacıyla kullanılan önlemlerdir. Terörizm söz konusu olduğu zaman bu iki kavram arasındaki çizgi kimi zaman karanlıkta kalabilmektedir.

Birçok terörist grupta ve özellikle de aşırı tutucu dini inançlarla motive edilmiş olanlarda, strateji hem emredici hem de soyut bir nitelik taşımaktadır. Bazı durumlarda “gerçek inananlarla” strateji, ulaşılmak istenen hedef olmaktan çıkıp bir kader haline dahi gelebilmektedir. Bu noktada strateji bir dogma olarak isimlendirilebilir.

Kimi durumlarda ise strateji dini başkalaşım ya da herhangi bir politik ideolojinin seküler iddiası olarak daha geniş bir amaç güdebilir. Bu iki durumda da taktik ve strateji birbirinden ayrılmamaktadır; çünkü, bu aşırı tutucu inançlarda terörist başarısının emredilmiş olduğunu bilir ve başarısızlık söz konusu değildir. Aynı şekilde, var olan eski düzeni yok etmek isteyen bir anarşist ya da başka bir dini görüşü var olan ile değiştirmek isteyen bir dinci grup için taktik belirlemeye gerek yoktur; çünkü geçmiş ve gelecek çok daha önceden emredilmiştir.

Buna karşılık terörizme karşı olan hükumetlere baktığımızda –özellikle demokrasilere- onların bu terörist örgütler gibi uzun vadeli bir stratejilerinin olmadığını ve olamayacağını görürüz. Çünkü hükumetler, daimi olarak değişen kamuoyuna, politika alternatiflerine ve maddi kaynaklar için rekabetin bitmediği bir ortama göre hareket etmek durumundadırlar. Buna ek olarak, değişen yönetimleri ve haliyle her yönetimle beraber değişen görüşleri nedeniyle de uzun dönemli bir strateji izlemeleri mümkün olmamaktadır.

Son terörist eylemler karşısında hükumetlerin üzerine binen kamuoyu baskısı hükumetleri karşı önlem almaya zorlamaktadır. Sivil ya da askeri olarak bir ayrım gözetmeyen terörist eylemler, halkın hükumetler üzerinde güvenliklerinin sağlanması için baskı yapmasıyla sonuçlanmaktadır. Fakat burada karşılaşılabilecek bir sorun ise, demokrasiden ödün verilerek daha çok bir “gözetleme toplumu” na dönüşülebileceği endişesi ile karşılaşılmasıdır.

Yıllar ne çabuk ta geçiyor, insan hiç anlayamıyor. http://pinararpaci.tripod.com/ adresinde yazmışım bir aralar, oda yetmezmiş gibi birde ilk öğrenim yıllığı yapmışım. İyide olmuş, hiç olmazsa hatıra, hala bakanlar var; geri dönüşlerden duyuyorum.

1918’de savaşın bitmesiyle 35-36 yıllık bir gecikmeyle Osmanlı İmparatorluğu son bulmuştur. (Falih Rıfkı Atay Zeytindağı’nda çöküşü anlatmaktadır. Aynı Atay dört sene sonra buradaki metinden çok daha farklı bir olayı anlatır. Bu defa kurtuluşun müjdecisidir. Yakup Kadri ile 1922’de çalıştıkları gazeteden çıkıp, büyük adaya gittikleri zaman vapurda coşku vardır. Rumlar sevinmektedir; çünkü Atatürk’ün Afyon’da esir düştüğü haberi alınmıştır. Fakat esir olan Mustafa Kemal değildir. O vakit İzmir’e gidip Mustafa Kemal’i tebrik etmeye karar verirler. Bir İtalyan gemisiyle yola çıkarlar fakat Türk ordusunun İzmir’e girip girmediğini bilmezler. Yaşattığı tüm bu mutluluk için hayatı boyunca Mustafa Kemal’e şükran duyacağını söylemektedir.)

Alev Çoşkun Samsun’dan Önceki Altı Ay kitabında bu Kurtuluş Savaşı’na nasıl sıcak baktığını gösterir. Mustafa Kemal, Rumlara karşı Karadeniz kıyılarında başlatılmış olan kıyım hareketini bastırmak için padişah tarafından görevlendirilir. Çünkü İngilizler bunu kendi ordularıyla değil, Türk ordusu ile bastırmak istemiştirler.

Atatürk’ün kısa aralıklarla çıktığı Amasya, Sivas ve Erzurum Kongrelerini yapmaları ev ödevini ne kadar iyi hazırladığını göstermiştir. Yol, haberleşme, kalacak yer sıkıntısının yaşandığı o günlerde insanların böyle bir toparlanma için istekleri de yok. Atatürk’ün kısıtlı bir zamanı ve iradesi vardı. Kurtuluş Savaşı’nın komutanları arasındaki iletişim de çoktan sağlanmıştı. Zaten bunlar, mektep arkadaşlarıdır. Bir tek İsmet İnönü İstanbul’da, bakanlıktaki müsteşarlık görevinde kalmıştır. Bunun sebebi de yazışmaları incelemektir. Daha sonra Ankara’ya geç gelmesi, siyasal yaşamında sorunlar yaşamasına neden olmuştur. Kazım Karabekir ise adeta bir “kara kutudur”. Anadolu silahsızlandırılırken İngilizlerin onun ordusunu askerli bırakması Bolşevik saldırısının olabileceği ve bunu bastırma ihtimaline karşı bir önlemdir. 1921’de Ermeni kıyımına son vererek, SSCB ile doğu sınırını çizmiştir ve bu sınır Kurtuluş Savaşı’nın ilk kazanılmış bölgesi olmuştur. Şark cephesinin kazanılması Kurtuluş Savaşı’nın batıya yönelmesini sağlamıştır ve savaşın başarısı da büyük ölçüde buna borçludur; çünkü direnme orduları hiçbir zaman iki cephede birden çatışma gücünü kendilerinde bulamamışlardır.

Kazım Karabekir hep korkulan bir komutan olarak anılmaktadır. Padişah’a karşı geldiği için Mustafa Kemal’i hapse attırabilme ihtimali vardır. Fakat birçokları tarafından bilinmeyen şudur ki; Mustafa Kemal henüz İstanbul’da iken, Erzurum’dan önce, Kazım Karabekir ile aracılar vasıtasıyla birlikte olduklarını belirtmişler, Amasya’da gizlice görüşmüşlerdir. Aralarındaki çatışma ise daha sonra, devletin nasıl yönetileceği konusunda çıkmıştır. Çok başlı iktidar şeklinde Türkiye’yi yönlendirme arzusu ortaya çıkmıştır. Atatürk’ün kafasında arkadaşlarına dahi söylemediği planları olduğu için bu planlara intiba etmemiştir. Uzun süren kardeşlik dönemi bu sayede cumhuriyetin ilk yıllarında bir çeşit düşmanlığa dönüşmüştür.

Mustafa Kemal Ankara’yı askeri tedbirler açısından uygun olarak düşünmüştür. Fakat düşmanın Sakarya’ya kadar gelmesi bunun güvenilirliğinin sarsılmasına neden olacaktı, ve Kayseri’ye taşınma ihtimalini gün ışığına çıkartacaktı. Fakat muharebenin olumlu sonuçlanması bu durumu ortadan kaldırmıştır.

Böyle bir savaşı top yekun götürebilecek bir halk yığınına sahip olduğumuz söylenemez. Yaşlılar gençlerden; kadınlar erkeklerden daha fazla ve hastalık pençesindedir ve müthiş bir fukaralık süregelmektedir. Ne için savaşılacağı belli olmayan bir savaş uğruna silaha sarılacak bir insan kitlesi hali ile yoktur. Savaş sürecinin başlarında çıkmış olan isyanlara baktığımızda Anadolu’daki insanların mücadele edecek bir arzusu ve takatinin olmadığını görürüz. Daha sonra yavaş yavaş bu bilinç oluşmuştur. Örneğin, İzmir’in görece olarak daha zengin bir bölge olması kaybedecek bir şeylerinin olması anlamına geliyordu; ama burası da barış istiyor ve işgale buralar Yunan bayrağı asarak cevap veriyorlardı.

Daha önce de belirtildiği gibi, I. Meşrutiyet’in başarısız olmasının yeteri kadar nedeni vardı. İyi niyetli Batı taklitçileri bu durum karşısında yetersiz kalmıştır. Abdülhamit hükümdarlığı böylece otuz yıl daha sürmüştür. 1908’de İttihat ve Terakki ile kaçınılmaz son belirmiştir. Kötü padişahın yetkileri sınırlandırılırsa yenilikçi ve ilerleyici hükümet kurulursa toplumsal sorunlara çözüm bulunacaktır düşüncesi ve böylece de imparatorluğun rahat bir nefes alacağı; işlerin biraz da olsa yoluna gireceği kanaati baskın bir hal almıştır.

Aydın Osmanlılarda genel kanı böyle kokuşmuş bir rejime baş kaldırma gerekli ve meşru bir hal almıştır yönündedir. Bunlar çok kısıtlı sayıda insandan oluşmaktaydı. Gizli cemiyet, halk temsilcileriymiş gibi görünüyorlardı. Ve darbe gerçekleştiğinde insanlar sevindiler.
Demokratik fikirlere, bu fikirler yenilikçi fikirler olduğu sürece müsaade edilecekti. Fakat zamanla ortamı o kadar başı boş buldular ki, bir süre sonra kendileri padişahı aratmayacak kadar mutlakıyetçi oldu. Böylece demokrasinin iyi niyetli olmakla olmayacağı, ama; bunu destekleyecek olan toplumsal bir tabanın da mutlak süratle var olması gerektiği gözler önüne serildi.

1908’de Abdülhamit Selanik’e sürgün edildi. Yerine de IV. Mehmet isminde aciz bir padişah getirildi. Anayasa yeniden düzenlendi ve bundan önce de parlamentoya seçimle kendi adamlarını getirdi. Osmanlı’nın geleneksel yapısından ötürü, halktan, padişahı destekleyecek dini bir hareket başlamasından korkuyorlardı. Bu nedenle sarayın, padişahın ve sadrazamın yetkilerini kısıtlayıcı bir anayasa düzenlediler; fakat, bu işe yaramadı ve güçsüz bir parlamento oluştu. Bunun üzerine padişahın ve vezirin güçlerini, yani idarenin gücünü arttırıcı bir anayasaya döndüler. Bu da parlamentonun ve az sayıdaki muhalefetin gücünü kıstı. Böyle olunca da siyasal bir kriz kaçınılmaz hale geldi. Kriz patlak verince de İttihat ve Terakki parlamentoyu dağıttı.
Uygulanan Türkçülük politikalarının Balkanlardaki Hristiyan toplumların canını yakmasına parlamentodaki kimi insanlar karşı çıkmıştır. İngiltere ise muhafazakarların bu kıyıma, Osmanlı’nın can yakmasına karşı çıkmaktadır. Ve Osmanlı’nın canını yakmak için fırsat kollamaktaydı.

Talat Paşa, Türkçülük politikasının Balkan ayağının yaratıcısıydı. Ve diyordu ki, Osmanlı sınırları içindeki tüm halk Osmanlılaştırılmadan önce Osmanlı içindeki ulusların eşit olması söz konusu olmayacaktır. Osmanlılaştırma ise Türkleştirilmeden başka bir anlam taşımamaktaydı.

Bu sırada Selanik’te olaylar oldu ve Fransa ve Almanya elçiliklerindeki elçiler katledildi. Yapılacak en büyük hata yapıldı ve Batı ile olan son bağlar da atıldı.

Trabulusgarp’ın İtalyanlar tarafından alınması ağır bir yenilgi oldu. Bunun sonucunda İttihatçılara olan tepki daha da arttı ve sonucunda Halaskar subaylar bir bildiri yayımlayıp bir çeşit darbe yaptılar ve İttihatçılar istifa etmek durumunda kaldı. Halaskar ve İttihatçıların çekişmesi sonucunda Balkan Savaşı kaybedildi. Bulgarlar Edirne’yi aldı. Halaskarlar’ın iktidarda olmasından ötürü İttihatçılar Balkan Savaşında savaşmadı. Edirne’nin düşmesinin ardından ortaya çıkan durum sonucunda İttihatçılar harekete geçtiler ve darbe yapıp hükumeti Halaskarlar’dan geri aldılar.

Bu defa polisi kontrol altına aldılar. Bir propaganda işine giriştiler. Görkemli toplantılar, mitingler yapmaya başladılar. Vatan duygularını yüceltici gösterilerle insanları kışkırttılar. 1914-15 ve 16’da sultana yeni yetkiler verdirtiyorlar ve dolayısıyla kendi yetkilerini de arttırıyorlardı. 1918’de seçim yılı olmasına rağmen İttihatçılar savaşı bahane edip bunu ertelemeyi başardılar.

Enver Paşa savaşa girmek için büyük bir heves içindeydi. Amacı imparatorluğun sınırlarını genişletmekti; fakat, Osmanlı’yı kimse savaşa ortak olarak düşünmüyor. Bütün askeri stratejistler savaşın denizlerde olacağını ve biteceğini düşünüyorlar. Fakat savaş, ne denizlerde ne de karada bitmiyordu. Fransızlar Almanları beklenmedik bir biçimde durduruyorlar. Ne Fransızlar bir adım geri gidebiliyor ne de Almanlar bir adım ilerleyebiliyor. Madem bu savaş denizlerde bitmeyecek ve madem karada da bu kadar uzun sürecek o zaman bizim adama ihtiyacımız olacak diye düşünen taraflar o zaman Osmanlı’ya savaş girmesini teklif ediyorlar. O da Almanların yanında savaşa katılma kararı alıyor.
Savaş, bir İttihatçı maceradan öteye gidememiştir ve Sarıkamış’ın bir ilk olacağı, facialar zinciri ile sonuçlanmıştır. I. Dünya Savaşı’nda savaşan subay kadroları Anadolu’da üç dört yıl sonra Kurtuluş Savaşı’nı başlatacaklardır. I. Dünya Savaşı’ndaki çabalarına bakmadan Kurtuluş Savaşı’nın siyasi, stratejik görüşlerini anlayamayız.

Osmanlı geri kalmış bir imparatorluktur. Nasıl oluyor da ordusu bu durumla uyuşmuyor? Bunu bir parça İttihat’ın örgütlenmesine ve bir parça da aydın sınıfa verebiliriz. Askeri okulların ciddiyetine verebiliriz.

Modernleşmenin temelinde fikri ve karakter olarak maceracılık önemli bir rol oynamaktadır. Maceracılık ise, birikmiş bir zenginliğin düşünce ile mesafe aşabilmesi demektir. Askeriyede olduğu zaman bu, askeri maceracılık buna neden olur. Hayal gücünü yaratan ise bilgi birikimidir. Bunun Osmanlı’da askerlerde olması sürpriz bir olay değildir. Savaşanlar tabi askerler olacak; ama organizasyonu ve teşkilatlanmayı yapanlar da onlar olmuştur. Teşkilatı kurarlarsa bu işi başarabileceklerini düşünüyorlar. Bu, okulda öğrenilen bir öğretiden ziyade çarpışılan cephelerde kazanılan birikimle elde edilen bir bilgi olmuştur.

1930lara kadar İttihatçı kavgası bitmemiştir. Cumhuriyet, Enver Paşa’nın Batum’da bekleyen haliyle mücadele etmiştir. Cumhuriyet en az yedi sekiz yıl kendini kendi düşmanlarına karşı korumuştur. Cumhuriyet serüveni çok az sayıda bir aktörle oynanan bir tiyatro oyunudur; çünkü içinde halk yoktur. Kurtuluş Savaşı’nın içinde halk savaşmamıştır. Onu örgütleyenler savaşmışlardır.

Yeni Osmanlılar siyasi çıkarlarını yeni imparatorluğu kurtarma yolu olarak gösterdi. Osmanlı Devleti’ndeki çeşitli milletlerin parlamentoda elde edecekleri temsil hakkı ile ayrılma kararlarından vazgeçeceklerini düşünüyorlardı. İkinci olarak, padişahın sınırlanması belirli bir yumuşama, daha demokratik bir ortam yaratacaktı. Bu nedenle Yeni Osmanlılar meşrutiyet girişimlerinde bulundular. Burada tek eksik kalan nokta, Osmanlı’da bu sistemi götürecek olan sınıflara, sosyal yapıya sahip olunmamasıydı; demokrasiyi yaşatacak olan çekişmeci sınıfların olamaması. Mithat Paşa’nın sosyoloji bilmediği çok açık bir durum. Fransa ve İngiltere’de kralların başları kesilmiş, buna krallar yavaş yavaş alışmış ama sosyal düzenin çarkları çalışmaya başlamış. Mithat Paşa, “Padişah yetkilerini devretmeye yavaş yavaş alışacak.” Dediğinde aslında meşrutiyetin neden amaçsız bir deneme olduğunu göstermiştir.

İkinci neden, milletlerin temsil haklarının onlara verilmesi geç kalınmış bir çare. I. Meşrutiyet bir yıl sürmüş, 93 Harbi ile Osmanlı parlamentoyu dağıtmıştır. Ve bu savaşla birlikte o Osmanlı’nın içinde temsil hakkı verilecek bir yabancı unsur kalmamıştır. 1877 Osmanlı-Rus Savaşı birçok tarihçiye göre Osmanlı’nın asıl çöküş tarihidir. II. Meşrutiyet’e baktığımızda bu defa Jeun Türkler olarak İttihat ve Terakki ortaya çıkmıştır. 1908’de Türkçülüğün önem kazanması milletler mozaiğinin dağılmış olması ve kalanların sadece Türkler olmasından ötürü önem kazanmıştır. II. Meşrutiyet hareketi tabanının Türk milliyetçiliğinden alır.

1908 sultana karşı bir ihtilal sayılmalıdır. İhtilalci akımların güçlenmesi ekonomik çöküşten, sosyal yapıdan etkilenmiştir. İhtilalci akımlar ordunun içinden yetişmiştir çünkü yenilikçiliğe en açık olan, dışarıya dönük olan ordunun içindeki sınıftır. Modernleşmenin başını çekenler sivil ve askeri bürokratlardır. Padişahın iradesini ondan üstün bir irade ile sınırlamak isteyen bir sınıftır.

“Vatan Yahut Silistre”, tıpkı Fransa’da ya da başka ülkelerde olduğu gibi kültürel bir aktivite ile Osmanlı’da insanları sokaklara dökmüştür.

Selanik Osmanlı’nın en Avrupai yaşam tarzına sahip şehridir. Bunda Musevilerin rolü büyüktür. Museviler çok kuvvetli bir Osmanlıcıdırlar. Gelecekteki bir Yunan iradesindense Osmanlı iradesini tercih etmektedirler. Bu nedenle de İttihatçıları gerek açıktan gerekse de gizli bir şekilde desteklemişlerdir.

İttihat ve Terakki öncelikle Selanik'te daha sonra da Manastır’da gelişmiştir. Selanik daha uygar, batılı, medeni ve liberaldir; çünkü Selanik şehri bünyesinde yaşamaktadır. Şehir batılıdır ve ticaretle uğraşmaktadır. Sabetayist bir nüfus da vardır. Bu da İttihat ve Terakki’yi daha yumuşak bir yapıya sokmuştur. Manastırdakiler ise hayduttur. Militarist, gözü pek askerlerdir.

İttihat ve Terakkicilerin hepsi aynı zamanda masondur. Manastırdakiler Fransız Locasının etkisi altında ve daha radikal iken, Selanik'tekiler ise İtalyan Locasının etkisi altındadır. 1908’den sonra Manastır’daki İttihat ve Terakki hakim olmuştur duruma.

İngiltere, kendi sanayi devrimini taçlandırmak için emperyalizme başvurmuştur. Hindistan’ı sömürmek için öyle bir bürokrasi kurmuştur ki daha sonra kendi ülkesindeki bürokrasiyi de bunu örnek alarak düzenlemiştir.

Osmanlı’nın yükselme dönemi ise Avrupa’nın giderek rasyonelleştiği bir döneme denk gelmiştir. Osmanlı yükselme dönemini yakın çağda yaşamış olsaydı bürokraside yapılan değişiklikleri ve Sanayi Devrimi’ni yakalama durumu daha kolay olabilirdi.
Değişimlerin her zaman huzursuzluğu beraberinde getirdiği bilinmektedir. İnsanın hayat tarzını, alışkanlıklarını değiştirir. Çöküşe doğru, Osmanlı’daki değişim halkın yabancılaşması durumunu ortaya çıkartmıştır. Bu yabancılaşma durumu da İslam’ın muhalefete geçmesi durumunu doğurmuştur. Değişim, istek dışında olmuş ise bu değişime alışmak birkaç nesilin bu değişimi yaşamasını gerektirmektedir. 1923’te insanlar cumhuriyet istemiyorlardı. 1923’te bu topraklardan bir cumhuriyet doğamazdı. Fransa Devrimi’nden 80 yıl sonra Napolyon III yine kral olarak başa gelmiştir. Bu da bize değişimin bir asırda bile olabilecek bir iş olmadığını göstermektedir. Sanayileşmen, sınıf yaratmış olman gerekir.

Yeni Osmanlılar:

Aydın kelimesinin karşıtı başka hiçbir dilde yok. Biz, bu kelimeyi “örümcek kafalı”nın karşıtı olarak kullanmaktayız. Bu, bizim toplumsal yapımızdaki bir çelişki üzerine kurulmuş olan bir yapıyı simgelemektedir.

Yeni Osmanlıların kendi ülkelerinde yaptıkları aslen bir taklitçilikten öteye geçmemektedir. Onların benzerleri Fransa’da Fransız Devrimi’ni yapmış olan insanlardır. Yani, yapılanlar bir sosyal tabana dayanmaktadır. “Sans coulottes”ların ihtilali burjuvazinin gücüne dayanmaktadır; burjuvazinin kışkırtmasıyla gerçekleştirilmiştir. Namık Kemal devrimini neyle yapacaktı? Bunun için, Osmanlı’da var olmayan bir sınıf olmalıydı.

Padişah kötü olarak nitelendirilmiş ve Padişahın yetkileri sınırlandırılmalıdır denmiş. Peki bu nasıl gerçekleştirilecek? Maşrutiyetle ve ona eşlik edecek olan parlamenter sistemle. Parlamenter sistemin asıl olarak temsil etmeyi hedeflediği kitle olan halk ise reaya; tabi olan olmaktan öteye geçememiştir. Belçika anayasasını Osmanlı’ya çevirip bunu kendi ülkende uygulamaya koyamazsın. Onlar ne istediklerini bilerek bunu yapmışlardır. Gözyaşı ve kan dökülmüştür; dört yüz yıllık bir mücadelenin ürünüdür. Ayrıca, Fransa’da sokaklardaki halk gibi bir halk, halkın iradesine dayalı parlamenter sistemler kurmakta mümkün değildir. Osmanlı’da ne Belçika Anayasası’na ne de Fransa’daki bu duruma meraklı bir halk bulunmamaktadır.

Osmanlı o dönemde hala bir imparatorluktur. İçinde bir çok millet var. Ve bu Belçika Anayasası ile ve parlamenter sistem ile tüm bu milletler temsil edilmesi planlanmaktadır. Böylece tümünün sorunlarının dinlenmesi hedeflenmektedir. O zaman bağımsızlık savaşlarına da gerek kalmayacaktır.

Belçika Anayasası’nın getirilmesinin amacı sadece modernleşme amacıyla göstermelik bir uygulama olarak kalmıştır. Zaten anayasanın gelmesinin bir sene ardından bu durum sona ermiştir. Meşrutiyetin gelmiş ve gitmiş olmasının halkla hiçbir alakası olmamıştır.Parlamento, bundan yararlananların sayısı arttıkça güçlenir. Mithat Paşa ve fikirdaşları meşruti düzeni şeriata dayandırdılar. Allah ile millet herhangi ortak bir noktada birbiri ile kesişemez. Hakkımı diğer birinin hakkının başladığı noktaya kadar korumak durumundayım. Bunu da en iyi Allah bilebilir denmiştir. İşin zafiyeti buradan kaynaklanmaktadır. Şeriatla hiçbir alakası olmayan bir kavramı getirip bu da oraya uygulanmıştır. Herhangi bir hukuk nosyonun varlığından bu noktada söz etmek mümkün değildir. Buraya biyat kavramını getirmişlerdir; padişahın hesap verme durumu. (Osmanlı’nın ilk zamanlarında var olan ama giderek sembolik bir hal alan bir kavramdır.) Denetlemenin herhangi bir sonucu olmuyor, kötü de olsa padişah hükümdarlığına devam ediyordu. Bunu uygulamalarının yegane nedeni muhalefet oluşturma çabalarıdır. Osmanlı’da pek tabi herhangi bir muhalefetin varlığından bahsetmek mümkün değildir. Parlamentonun ruhu da muhalefetin olmasını gerektirdiğinden ötürü bu bir gereksinim haline gelmiştir.

Yeni Osmanlılar kaderci bir akımı simgelemektedir. Belçika Anayasası’nın burjuvaziye dayandırılması söz konusu iken bu, Osmanlı’da can bulamamıştır. Yabancı bir şair, “ruhumun tek sahibi benim, hayatımı kontrol eden de benim” derken, Şinasi ise, “bahtsız olanın tarlasına gökten yağmur değil inci düşse, tarlasına bir tane düşmez” demiştir. Bu iki karşılaştırma sanırım her şeyi oldukça net özetleyebilmektedir.

Osmanlı inceleme açısından, yükselmenin sonuna kadar emperyalizme açılmayı içeren; duraklamaya kadar süren, çöküşü de içeren emperyalizm sonrası Osmanlı olarak ikiye ayrılabilir. 1977 Rus Harbi Osmanlı İmparatorluğu’nun sona erdiği tarihtir. Daha sonra ise uzatmaları oynamıştır.

İslam dininin, özellikle Osmanlı yönetiminde, daha otoriter bir konumda uygulanması 1517’den sonra gerçekleşmiştir. Padişahların halife olması aslında sarayın buyrukçu yönetimini daha da pekiştiren bir hal almasına neden olmuştur. Şeyhülislamın olağanüstü yetkileri onların padişahların da üstünde görev görmelerine neden olmuştur. Fakat 1517’den sonra padişah şeyhülislam karşısında bir dokunulmazlık zırhına bürünmüştür. (Şeyhülislam bir anayasa gibi görev yapardı. Verilen idari kararların dine uygun olup olmadığını denetlerdi).
İslam dinin bu denli önemli bir araç olması, İslami öğretinin ve değerlerin bu idari yönetime fevkalade uygun olmasından kaynaklanmaktadır. Bu kadar kendi içine kapanık, sosyal sınıf bölünmesine uğramayan bir toplumun başka bir değer yaratması mümkün olamayacağı için İslam tek değer olarak yükselme fırsatını bulmuştur. Kaderine razı olma, elde ettiğinle yetinme düşüncesine hitap ettiği için böyle buyrukçu bir yönetime “cuk” diye oturmuş, düzenin ayakta kalmasına yatkın, devleti yücelten bir din olarak görev yapmıştır.

İslam hayata ait bir dindir. Yaşamı tanzim eder. Etkili olma kanalları açık tutulursa devlet olma çabasında olan bir dindir. Aynı zamanda iktidara, yaptıkları konusunda meşruiyet sağlayan bir dindir. İslamın yayılması ve futuat politikasını destekleyen bir dindir. Osmanlı’nın yayılmacı, savaş politikasını destekleyen bir dindir. Hayata Müslüman olarak doğmuş bir insanın hayatını kontrol eden bir dindir. Kimlik yaratılması konusundan tutun da, bu dinin benimsendiği böyle bir toplumda insan okuduğunda şeriatı okur, evliliğini, boşanmasını, mirasını hep İslami kurallara göre düzenler. Devlet, toplumu İslam adına yönetir, denetler. Böylelikle din, tüm yükselme dönemini meşru kılan bir payanda oluşturmuştur. Fakat çöküş anında tersi olmuştur. Emperyalizm, toplumda yabancılaşma, kültür ikilemesi, törelerden, adetlerden uzaklaşma başlamasına neden olduğunda başlarındaki ekonomik çöküşü, sosyo-ekonomik boşluğu doldurmak amacıyla insanlar dini inançlarını kullanmıştırlar. Böylelikle İslam, halkın dini olmuştur. Bir başka deyişle din, iktidardan muhalefete geçmiştir.

Önce toprak düzeni bozulmuştur. Devalüasyonlar yapılmak durumunda kalmıştır. Paranın değeri düşürüldüğü için çeşitli isyanlar ortaya çıkmıştır. Savaş meydanlarında gücü kalmayan imparatorluk sanayileşen Batı’dan arka arkaya dayak yemeye başlamıştır ve çöküşe geçmiştir.

Toprağın mülkiyet hakkının mültezimlere devredilmesi Osmanlı’nın kaynak bulma sıkıntısının en önemli göstergesidir. Osmanlı, tarımsal üretimine ihtiyaç duyan Batılı güçlerle daha rahat anlaşma olanağı bulmuştur. Batılının istediği kitle üretimi için daha rahat ham madde elde etmekti. Buna paralel olarak gümrüklerin düşürülmesi politikası yürürlükte olmuştur. Osmanlı’nın büyük toprak kayıplarının ardından 1838 ticaret sözleşmelerini İmparatorluğa kabul ettirmişlerdir. II.Mahmut Dönemi’nde Mısır’da Mehmet Ali Paşa İstanbul’a isyan etmiştir. Durumu, gerek askeri, gerekse ekonomik ve idari açıdan İstanbul’dan daha parlaktır. Osmanlı, Mehmet Ali’yi hizaya sokmak için ona savaş açmıştır. Fakat İstanbul bu konuda tahmin edileceği gibi, başarısız olmuştur. İstanbul, Osmanlı’yı Mehmet Ali’den kurtarma projesinin ihaleye çıkartmak durumunda kalmıştır. İngiltere ise hemen üzerine atlamıştır ve borcumuz da 1838 ticaret antlaşmaları olmuştur. İngiltere gümrük vergilerini sıfırlamıştır. Beş yıl içinde tüm Avrupa devletleri Osmanlı ile buna benzer antlaşmalar imzalamışlardır. Böylece, zaten çok da gelişememiş olan Osmanlı sanayisi tamamen çökmüştür. 1858 Kırım Savaşı’ında Fransa ve İngiltere’nin Osmanlı yanında yer almasının nedeni Rusya’nın yüksek gümrük vergisi uygulamalarının yanında Osmanlı’nın bu vergileri sıfırlamış olmasıdır. Yani Osmanlı yağlı ticaret kapısıdır.

Bu değişim Osmanlı’daki toplumun çöküşünü oluşturmuştur. Giderek Batıya kültürel olarak daha yakın, Osmanlı adetine, sosyo-ekonomik yapısına ters bir tabaka oluşmaya başlamıştır. Bu sınıf, Osmanlı’da emperyalist devletler tarafından kollanan bir sınıf. Osmanlı’ya bu sınıf aracılığı ile nüfuz ediyorlar. Bu sınıf, İslam altında birleşen halkın da tepkisini çekiyor. Osmanlı’da bir alt-üst toplum ayrımcılığına neden oluyor. Bu kast, dışarıya çıkarlarıyla bağlı bir kast.

Osmanlı Devleti tüm yönetim biçimlerine egemen; temel uğraşı savaş, büyüme, ele geçirdiği toprakları vergilendirme olan bir imparatorluktu.. Savaş ekonomisi hazinenin temel girdisini oluşturmaktaydı. Bir başka değişle temel ekonomik kaynak topraktı. Bu da büyük yüz ölçümü ve fazla nüfus demekti. Toprak mülkiyeti padişahta bulunmaktaydı. Toprakta kesinlikle özel mülkiyete yer yoktu. Çeşitli vergilendirme biçimleriyle topraklar güvenilir insanların ellerine teslim edilmekteydi. Bu, bir tımar sistemidir. Has, zeamet, tımar gibi çeşitli vergilendirme sistemleri bulunmaktaydı. Bu vergilendirme sistemi toprakların konumuna göre değişmekteydi: hudut boylarındaki topraklar has kapsamında akıncılara verilen topraklardı. Toprakla uğraşıları sadece ekip biçmekle değil, tımar sipahilerinin fazlalığı olarak akıncılık görevlerini üstlenmeleri biçiminde idi. Sefer olmayan zamanlarda bile, belirsiz zamanlarda komşu toprakları taciz etmek ve bunu bir ganimetle taçlandırmak temel uğraşıları idi.

Toprakta büyüyen kapital zamanla ticari sermayeye dönüşürken Osmanlı'da bu özellikler yüzünden bu, böyle gelişememiştir. Tarım kapitali yükselme devrinde hemen hemen hiç olmamıştır. Üretilenler çoğunlukla devletin tüketimi için kullanılmıştır. Osmanlı aynı zamanda herhangi bir anlamda birikebilecek bir kapitali de sindirmiştir. Ticareti ağırlıksız, ciddi bir iş olmayarak görmüş, tüccara hiç güvenmemiş, ona önem vermemiştir. Buna ek olarak, ticareti de ayıp saymıştır. Ticaretle uğraşanların işlerini bürokratik olarak zorlaştırmıştır. Ülkeler genelde ithalattan vergi alırken, Osmanlı bu nedenle de hem ithalattan hem de ihracattan vergi almıştır. Her mala mükerrer dedikleri biçimlerde vergi koymakta idiler: İthal ya da ihraç malı Osmanlı'nın herhangi bir eyaletinden çıkıp gideceği son eyalete kadar geçtiği her eyalette vergilendirilmekteydi. Tüm bu tavırlarından sonra, ticaret yapmaya hevesli hala bir tüccar varsa onu da yakaladığında yasaklamaktaydı. Osmanlı'da ticaret yapan, Osmanlı'nın Yeddi Emin olarak adlandırılan kendi memurları bulunmaktaydı. Her malın ticareti bunlardan birinin tekeline verilmekteydi.

Devlet, istediği malın ithalatını ve ihracatını neden belirtmeden yasaklayabiliyordu. Bu nedenlerle Osmanlı'da zenginleşmiş bir tüccar sınıfı bulmak mümkün değildir. Ticarette de tarım da olmadığı gibi bir kapital birikimi olmamıştır. Haliyle sanayide de bu birikimi görememekteyiz.

Sultan ve onun adına hareket eden kabilesi üretilen her şeyin fiyatını kendi başına buyruk olarak belirlemekteydi. Arza ve talebe uygun olarak üretim yapılmamaktaydı. Sanayileşme de narh sistemi ile bürokratik işleyişe hapis edilmiş durumdadır. Sanayi de yarı militerdir. Osmanlı, militarizmi hayatın her alanına sokmuştur. Militarist bir kültür kültür hayatımızda vardır. Bu nedenle çatışmadan hoşlanmayız. Çatışma dendiğinde iki sınıfın çatışması olarak anlaşılmamaktadır; aksine, taşlı sopalı kavga olarak algılanır.

Sanayi üretimindeki ilişkiler ağı da bir ast-üst ilişkiler ağıdır. Tıpkı bir ordunun rütbeli askerleri gibi kalfa ustanın, çırak da kalfanın emrinden çıkmaz. Bu sistem narh ile birleştiğinde sanayinin gelişmesi de mümkün olmamıştır. Sanayi bu nedenle dokuma tezgahlarından öteye gidememiştir. El sanatları rütbesinin üzerine çıkamayan bir sanayicilik vardır.
Kendi ulusal burjuvazisini yaratamamakla kalmamış, doğru dürüst bir sosyal sınıf da yaratamamıştır. Aynı sömürgeyi yaşayan, aynı saadetleri ve aynı belaları paylaşan bir halk yaratmıştır. Osmanlı tebaa olarak, söyleyecek sözü olmayan, kendi geleceklerini kendileri belirleyemeyen, iktidarı kabullenen bir toplum yaratmıştır.

Batı ile aramızın açılmasındaki en büyük neden bu sınıfın gelişememesine neden olan etkenlerdir. Batıda ne olmuşsa Osmanlı’da bunun tam tersi olmuştur.

Burjuva, iktidarı başkası için değil, kendi için isteyen adamdır. “Kendi davamın kaptanı, kendi kaderimin patronu ben olacağım” demektedir.

Batı ekonomisinde toprak mülkiyeti senyöre aittir. Buna da kral karar vermiştir. Ne kadar çok soyluyu kendi etraflarında birleştirirse o kadar güçleneceğini düşünmüştür. Böylece aristokratik bir koalisyon kurulmuştur.
Zamanla serflerin arasından, ürettikleri malın bir kısmını ticaretle satarak ya da toprak alarak zenginleşen bir sınıf oluşmuştur. Bu sınıf, yapılan keşifler ve keşfedilen zenginliklerin yaşlı kıta Avrupa'ya taşınmasıyla daha da zenginleşmişlerdir. Tarımda yaşanan ihtilal toprağın önemini daha da arttırmıştır. Çitleme hareketi başlamıştır. Böylece Avrupa'da bir mülkiyet hakkı hareketi başlamıştır. Bu duruma kilise de krallıklar gibi direnerek cevap vermiştir. Fukaralıktan geçinen, zenginleşen kilise bu hareketin başlamasıyla bunu bir suç olarak görmüş, engizisyon mahkemeleriyle, aforoz ile karşı çıkmış ve serfler üzerindeki sömürünün sürebilmesi için krala ve diğer sosyal sınıflara baskı yapmıştır; bir başka deyişle, skolastik düşüncenin sürmesi için.

Yükselen bu yeni sınıf kiliseyi kendi karşısında bir fren mekanizması olarak görünce çareyi kendi dinini yaratmakta bulmuştur. Protestanlığın temelleri çalışmak ve tasarruf etmektir. Çalışmayanın ekmek yemesi de haram olarak görülmektedir. İskandinav ülkeleri Protestanlığı kabul etmiş ilk ülkeler olarak ilerlemişlerdir. Bugün de böyledir. Max Weber “Kapitalizmin Ruhu”nda bunu anlatmaktadır. T.H. Tonny, burjuva sınıfı için “kendi işlerine gelen bir din olan Protestanlığı ileri sürerek maddi birikimi sağlamıştır” der.

Burjuva sınıfı siyasetten kültüre, felsefeden günlük yaşama kadar tüm bu toplumlara damgasını vurmuştur. Tüm siyasal düşünce sistemi, eski Yunan'dan bu yana süren insanların aptal olduğuna dair inanış, burjuva sınıfının ortaya çıkmasıyla tamamen değişmiştir. İnsan akıllıdır, her şeyi ona emanet edin denmeye başlanmıştır. “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” (Laissez faire, laissez passer!) mottosu da bunun bir yansımasıdır.

Burjuvazinin yükselmesi ve yaşam koşullarına egemen olmaya başlamasıyla siyasi felsefe de değişmiştir. “İnsanın aristokrasi tarafından denetlenmesi gerekir çünkü insan kötüdür, zapt edilmesi gerekir, idarenin filozof krallar tarafından yapılmalı” düşüncesi Bentham'a kadar gelmektedir. Fakat burjuvazinin yükselişiyle “en büyük sayının mutluluğu” felsefesi gelmiştir. Liberalizmin temel felsefesi bu mutluluğun sağlanmasıdır. Bunu sağlamak için ise burjuvazi aristokrasiyi tek başına yenemeyecektir; çünkü, sayıca onlardan azdırlar. Bu nedenle, sokaktaki -yurttaş mertebesine yükselmiş olanlara ihtiyaçları vardır. Bunun sonucunda da eşitliği icat etmişlerdir. Eşitlik de demokrasinin kapılarını aralamıştır. Aristokrasi o zamana kadar oy hakkını paylaşmak istememekteydi. Belli bir zenginliğe ulaşmış olanlar, çabalayıp kazananlar oy kullanabiliyordu. Kralın bu sınıfı manipüle etmesi ise oldukça kolaydı; çünkü bunlar 2500-3000 kişi kadardı. Kral, bu sınıfı korkutarak ya da mükafatlandırarak oylarını satın alabiliyordu. Bu nedenle burjuvazi ilk olarak oy hakkını genişletmeye yönelmiştir. 1832'de parlamento reformu, seçim reformu, ile işler değişmeye başlamıştır. 19. yüzyılın sonunda ise -kadınlar dışında- oy kullanımı genelleştirilmiştir.

Sanayileşmeyle birlikte işçi sınıfı ve sermaye sahibinin el ele vermesi söz konusu olmuştur; çünkü, ucuz ekmek ikisinin de ortak noktası. Muhafazakar sınıfın, tarıma dayalı, daha az para kazanması, daha az parayla işçiyi doyurmak, daha ucuza mal üretmek, dış piyasada avantajlı olmak demek. Ve bu, demokrasinin mottosu haline gelmiştir. Liberaller daha yüksek sayılarda parlemantoya girmeye başlamışlardır. Modern siyasi partilerin örgütlenmesi böylelikle ortaya çıkmıştır. Tüm kuzey İngiltere şehirleri örgütlenmeye başlamıştır. Sonuç olarak da,tarım, yeni tahıl kanunları ortaya çıkmışır. Muhafazakar tarım sınıfının eski hakları bitirilmiş, liberalizm gerçek bir zafer kazanmıştır böylece.
Demokratikleşme, burjuva sınıfının kendi içindeki sanayi ve tarım burjuvazisinin ayrışması ile gerçekleşmiştir. Halkı bu şekilde yanlarına almışlardır. 60larda muhafazakarlar fabrika kanunları ile gelmişlerdir. İki iktidar değişikliğinde de halk, değişen çıkarların ışığında her iki sınıfa da yardım etmiştir. Bundan da sebeplenmiştir.

Almanya’ya faşizm gelmiştir. Çünkü sanayici de tarımcı da aynı adamdır. Tarımdan kazandığı parayı sanayiye yatırmıştır. Egemenlik aynı yapıya ait olarak devam etmiştir. Burjuvazi birbiriyle çatıştığı vakit demokrasinin yolları açılır, birbirlerine kenetlendikleri vakit bir mutlakıyet blok oluşuyor alttaki halk yığınına karşı. Japonya’da da Almanya’daki gibi olmuştur.
Osmanlı’nın, I. Viyana kuşatmasına kadar, Karlofça’ya kadar olan süre, yükseliş devri, ikinci olarak çöküş, gerileme dönemi olarak incelenebilir. Siyasal kültür ve davranış toplumsal değerler açısından oldukça farklıdır iki dönemde. Yükseliş döneminde Osmanlı tipik bir şark despotudur. Siyaseten katlin vacip olduğu bir dönemdir. Devlet adına adam öldürebilirsiniz. Buna karşı herhangi bir mahkemeye başvurma durumunuz yoktur. Emperyalizme açılma öncesi ve sonrası Osmanlı olarak da ikiye ayırabiliriz.

Öncesinde din önemli bir unsurdur. İslam, yükseliş döneminde, ahlak açısından baktığınızda bu buyrukçu, iktidarını keskin bir irade ile kullanan devlet sistemine “cuk” oturmuş bir dindir. Hilafetin Osmanlı’ya gelmesiyle birlikte önemli bir ikili oluşturduğunu söylemek mümkün. İslam dini bir anayasa hukuku gibi çalışmış ve bu siyasi sistemin bütünlüğünü ve ihtişamını adeta bayraklaştıran bir etki yapmıştır. Devletin bir ideolojisi olarak günlük hayata uygulanan bir araç olmuştur. Tevazu, tahammül normları yaratmış, büsbütün tevekkül içerisinde olmayı kabul ettirmiş iktidara karşı. İslam, insanları buyrukçuluğa karşı savunmasız bırakmıştır.

Batılı emperyalizme açıldığında, Batı iki şey istiyor: biri, devlette sürekliliğe neden olacak bu boynu kıldan ince bürokrasi anlayışını ve ikinci olarak da mahkemelerin işleyişini değiştirmesi Osmanlı’nın. Askeri alandaki üstünlük, 16. yüzyıla kadar Avrupa karşısında sürmüş olsa da, hem teknoloji hem de askeri bilgi konusunda, ilerleyen zamanlarda o da gerilemeye başlamıştır. Emperyalizm, giderek artan kitle üretimin milli sınırlar içerisinde artık tüketilmemesi ve yeni pazarlar açma arayışıdır. Gerekirse silah yoluyla.

Fetih ekonomisi duraklamaya geldiğinde optimal üst sınırı aşmış, geriye doğru dönmeye başlamıştır. Artık ekonomik olmaktan çıkmıştı. Devletin toprakları genişlemiş ama fetih ekonomisinin verimliliği azalmıştır. Tımarlı sipahinin kırılma noktası da 1780lerde başlamıştır. Toprakların kontrolü mültezimlere bırakılmıştır. Tımarlı sipahi düzeni çökmüştür. Kiralayıcı işletmeciler o toprağa verdiği paranın değerini çıkartmak için toprağın canına okumuş, ham maddeye ihtiyacı olan yabancıyla anlaşma yapmış, devleti bypass etmiş, aksayan düzende, taklitçi batılılaşmaya neden olmuş ve “tatlı su frengi” denilen sınıfı oluşturmuştur.